Χάρτης της Ελλάδας

Πέλλα

Με το όνομα Παλιά και Νέα Πέλλα είναι γνωστά δυο χωριά της περιοχής Γιαννιτσών, που απέχουν 4 χλμ μεταξύ τους και περίπου 48 χλμ από την Έδεσσα. Στην περιοχή μεταξύ των δυο αυτών χωριών βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Πέλλας, της πόλης που από τις αρχές του 4ου π.Χ. αι. ως το 168 π.Χ. ήταν το σημαντικότερο πολιτικό, οικονομικό και διοικητικό κέντρο του μακεδονικού κράτους. Οι συστηματικές ανασκαφές της Αρχαιολογικής Εφορείας, που έχουν αρχίσει από το 1957 και συνεχίζονται αδιάκοπα έως σήμερα, έφεραν στο φως ένα σημαντικό μέρος των ερειπίων της πόλης και πολλά άλλα σπουδαία ευρήματα που αποτελούν πόλο έλξης για τους τουρίστες.
Η Πέλλα, που όταν έγινε πρωτεύουσα ήταν μια παραθαλάσσια πόλη, αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Ηρόδοτο και έκοψε τα πρώτα της νομίσματα γύρω στα μέσα του 5ου π.Χ. αι. Στην περιοχή όμως υπήρχε ένας παλαιότερος οικισμός της Υστεροελλαδικής Εποχής, με τον οποίο ίσως σχετίζεται το όνομα Βούνομος ή Βουνόμεια που παραδίδει ο Στέφανος ο Βυζάντιος. Το ύψωμα που σχηματίστηκε από τις επιχώσεις αυτού του οικισμού ήταν στα κατοπινά χρόνια νησί, γνωστό σαν Φάκος, και αποτελούσε μέρος της οχύρωσης της πόλης και έδρα του βασιλικού θησαυροφυλακίου.
Η μεταφορά της πρωτεύουσας έγινε από τον Αρχέλαο (413-399 π.Χ.) στο τέλος του 4ου αι. και ο φιλότεχνος βασιλιάς, στην αυλή του οποίου πέρασαν τις τελευταίες μέρες τους ο Αθηναίος τραγικός Αγάθων και ο Ευριπίδης, κάλεσε το μεγαλύτερο ζωγράφο της εποχής του, τον Ζεύξη, για να διακοσμήσει το καινούριο παλάτι που έχτιζε στην Πέλλα. Στο παλάτι αυτό είδε το φως στα 382 ο Φίλιππος ο Β΄ και στα 356 ο γιος του, ο Αλέξανδρος, το πιο λαμπρό τέκνο που γέννησε η Μακεδονία. Τη μεγαλύτερη ακμή της γνώρισε η Πέλλα στα χρόνια των Διαδόχων, όταν γύρισαν οι βετεράνοι της περσικής εκστρατείας, φέρνοντας μαζί τους αμύθητους θησαυρούς, και στο διάστημα της βασιλείας του Αντίγονου Γονατά. Μετά τη μάχη της Πύδνας, το 168 π.Χ. τα ρωμαϊκά στρατεύματα του Αιμίλιου Παύλου κατέλαβαν και λεηλάτησαν την πρωτεύουσα του νικημένου Περσέα και ήταν τόσος ο πλούτος της πόλης, που ο θρίαμβος του νικητή με την παρέλαση των λαφύρων και των αιχμαλώτων στη Ρώμη κράτησε 7 ολόκληρες μέρες. Το γεγονός αυτό θα σημάνει για την Πέλλα την αρχή της πτώσης. Άλλα κέντρα, η Βέροια και η Θεσσαλονίκη, που ευνοούνται από τον κατακτητή, αρχίζουν να αναπτύσσονται εις βάρος της και ένα ξαφνικό κακό, μάλλον σεισμός, θα ολοκληρώσει στις αρχές του 1ου προχριστιανικού αιώνα την καταστροφή.

Αξιοθέατα αποτελούν:

• Οι ανασκαφές στους διαφόρους τομείς της πόλης και των νεκροταφείων της. Από τις παλαιότερες φάσεις της Πέλλας στον 5ο και στις αρχές του 4ου αι. είναι γνωστό για την ώρα μόνο ένα νεκροταφείο με λαξευτούς τάφους, που έπαυσε να χρησιμοποιείται όταν στα μέσα του 4ου αι. η πόλη επεκτάθηκε προς τα ανατολικά, επάνω από τους τάφoυς του. Στα χρόνια του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου η Πέλλα είναι η πιο μεγάλη πόλη της Μακεδονίας. Χτισμένη σύμφωνα με το «Ιπποδάμειο» σύστημα, έχει κανονικά οικοδομικά τετράγωνα, ορθογώνια τεμνόμενους πλακόστρωτους δρόμους με υπερυψωμένα πεζοδρόμια, αποχετευτικό σύστημα και πλάτος 9, 11 ή 15 μ. Περιβάλλεται ολόγυρα από τείχος, τμήματα του οποίου μπορεί κανείς να δει στα βόρεια του ανακτόρου και στο νότιο τομέα της πόλης.

• Το Ανάκτορο υψωνόταν επάνω σε βραχώδη λόφο, δεσπόζοντας στην εικόνα της πόλης. Πρόκειται για πολύπλοκο αρχιτεκτονικό συγκρότημα, το συνολικό εμβαδόν του οποίου φτάνει τα 60.000 τετρ.μ. Στο κέντρο του βρίσκεται ένα ορθογώνιο μάλλον δημόσιο, κτίσμα που πλαισιώνεται από δύο περίστυλες αυλές. Δυο άλλα οικοδομήματα ανασκάφηκαν στα ανατολικά, στη νότια πλευρά των οποίων υπάρχει ανοιχτή στοά με δωρική κιονοστοιχία επάνω σε ψηλά ποδιά. Το ένα από αυτά έχει κάτοψη ανάλογη με εκείνες των ιδιωτικών κατοικιών και ίσως ήταν ο χώρος διαμονής της βασιλικής οικογένειας. Στα βόρεια υπάρχει πισίνα με σύστημα παροχής και αποχέτευσης του νερού, που ίσως σχετίζεται με την παλαίστρα του ανακτόρου. Η είσοδος γινόταν από μνημειακό κεντρικό πρόπυλο. Τα παλαιότερα από τα οικοδομήματα αυτό ανάγονται στο δεύτερο μισό του 4ου αι. Σε νεότερες φάσεις ανήκουν άλλα απλούστερα κτίρια με αυλές, που αποτελούν προεκτάσεις του αρχικού πυρήνα για την κάλυψη νέων αναγκών.

• Η εμπορική αγορά της πόλης. Χτίστηκε στα Ελληνιστικά Χρόνια, καταλαμβάνει έκταση ίση με 10 οικοδομικά τετράγωνα (70.000 τετρ. μ.) και έχει τη χαρακτηριστική μορφή μιας πολύ μεγάλης ορθογώνιας πλατείας (200,15 181,76 μ.) που περιβάλλεται από στοές με καταστήματα στο βάθος. Εδώ βρίσκονταν εργαστήρια κεραμικής, κηροπλαστικής και τορευτικής και μαγαζιά όπου πουλιούνταν διάφορα προϊόντα. Πολλοί από τους χώρους αυτούς βρέθηκαν γεμάτοι με εμπορεύματα που οι ιδιοκτήτες τους δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους την ώρα της καταστροφής. Την αγορά διέσχιζε από τα ανατολικά προς τα δυτικά η κεντρική λεωφόρος της πόλης πλάτους 15 μ. Προϊόντα από τα εργαστήρια της Πέλλας, που βρέθηκαν σε άλλες πόλεις της Μακεδονίας και της νότιας Βαλκανικής, δείχνουν πόσο σημαντικό εξαγωγικό κέντρο ήταν η μακεδονική πρωτεύουσα στα Ελληνιστικά Χρόνια. Από τα ιερά της πόλης ως τώρα έχει ανασκαφεί μόνο ένα λαϊκό ιερό της Αφροδίτης και της Κυβέλης, στα βόρεια της αγοράς, και το Θεσμοφόριο, ένα ιερό της Δήμητρας με ιδιόμορφη κυκλική κάτοψη, όπου οι γυναίκες εκτελούσαν διάφορα δρώμενα που είχαν σχέση με τη γονιμότητα της γης και την καλοχρονιά.

• Τα σπίτια της πόλης. Είναι πλούσια και ευρύχωρα, με προσεγμένη διακόσμηση και πολλαπλές ανέσεις, όπως π.χ. η παροχή και η αποχέτευση του νερού, και φανερώνουν πολυτελή και εκλεπτυσμένο τρόπο ζωής. Τα περισσότερα είναι στον τύπο του σπιτιού με περιστύλιο, έχουν δηλαδή μια ή ακόμη και δυο κεντρικές αυλές, που περιβάλλονται από στοές με λίθινους κίονες ιωνικού ή δωρικού ρυθμού, στις οποίες ανοίγονται τα δωμάτια. Οι επίσημοι χώροι υποδοχής και συμποσίων, οι ανδρώνες, βρίσκονται συνήθως στη βόρεια πλευρό του σπιτιού, ώστε να έχουν μεσημβρινό προσανατολισμό. Στους χώρους αυτούς υπάρχει γύρω γύρω χαμηλό σκαλοπάτι, επάνω στο οποίο τοποθετούνταν οι κλίνες. Τα δάπεδα κοσμούνταν με ψηφιδωτά από ποταμίσια χαλίκια και οι τοίχοι με πολύχρωμα κονιάματα. Αρκετά από 486 τα πλούσια σπίτια της Πέλλας έχουν εμβαδόν που φτάνει τα 2,5 - 3,5 στρέμματα. Μερικά από τα κτίρια αυτά ήταν, τουλάχιστον στην πλευρά που έβλεπε προς τα νότια, διώροφα και είχαν εξώστες με κιονίσκους και πεσσίσκους, όπως δείχνουν τα αρχιτεκτονικά μέλη και τα χτιστά κλιμακοστάσια που βρέθηκαν. Τα πιο εντυπωσιακά σπίτια που έχουν ανακαλυφθεί ως τώρα βρίσκονται κοντά στο μουσείο, δίπλα στο δημόσιο δρόμο, και μπορείτε να τα επισκεφθείτε. Σε δυο από τα σπίτια αυτά, που χρονολογούνται στο τέλος του 4ου αι., βρέθηκαν ψηφιδωτά δάπεδα εξαιρετικής ποιότητας, που είναι ίσως τα καλύτερα δείγματα της ελληνικής ψηφοθετικής που γνωρίζουμε ως τώρα. Στο ένα σπίτι, στο «κτίριο 1» που ανακαλύφθηκε το 1957, βρέθηκαν τέσσερα ψηφιδωτά (σήμερα εκτίθενται στο μουσείο). Το ένα παριστάνει το Διόνυσο γυμνό, στεφανωμένο, με το θύρσο στο χέρι καβάλα σε πάνθηρα, το δεύτερο την περίφημη σκηνή με το κυνήγι του λιονταριού, το τρίτο ένα ζευγάρι κενταύρων, μια παράσταση που απηχεί ίσως ένα ονομαστό έργο του Ζεύξη, και το τέταρτο που σώζεται πολύ αποσπασματικά, ένα γρύπα που κατασπαράζει ένα ελάφι. Τέσσερα ψηφιδωτά δάπεδα, από τα οποία το ένα σε πολύ καλή κατάσταση, αποκαλύφθηκαν και στο άλλο κτίριο, που ανήκει στο οικοδομικό τετράγωνο 5. Στην περίπτωση αυτή τα δάπεδα συντηρήθηκαν επιτόπου και βρίσκονται ακόμη στη θέση τους. Το περιφημότερο από αυτά είναι εκείνο που παριστάνει κυνήγι ελαφιού και υπογράφεται από τον καλλιτέχνη του «Γνώσις εποίησεν» ένα έργο που έχει αφομοιώσει όλες τις κατακτήσεις της μεγάλης ζωγραφικής της εποχής του και καταφέρνει να ξεπεράσει τους περιορισμούς που βάζει η τεχνική του.

• Το Νεκροταφείο των ύστερων κλασικών και των Ελληνιστικών Χρόνων. Ερευνάται τα τελευταία χρόνια, εκτείνεται στα ανατολικά της πόλης και περιλαμβάνει πλήθος από τάφους κιβωτιόσχημους, λαξευτούς στο φυσικό βράχο και διακοσμημένους με χρωματιστά κονιάματα στο εσωτερικό. Αν και συνήθως συλημένοι, οι τάφοι αυτοί περιέχουν εντούτοις ακόμη αρκετά κτερίσματα που δείχνουν το βιοτικό επίπεδο των κατόχων τους. Στο τέλος του 4ου π.Χ. αι. η Πέλλα είχε πάψει να είναι παραθαλάσσια πόλη, όμως αυτό δεν επηρέασε καθόλου την ανάπτυξή της. Η σύνδεση με τη θάλασσα γινόταν τώρα με τη βοήθεια ενός πλωτού καναλιού που τη συνέδεε με τη λίμνη του Λουδία και το Θερμαϊκό, και το λιμάνι της εξακολούθησε να είναι σε λειτουργία.

• Τα λεγόμενα λουτρά του Μ. Αλεξάνδρου. Ελληνιστικό κρηναίο οικοδόμημα στο δρόμο προς τα Γιαννιτσά.

• Η βρύση του χωριού Παλιά Πέλλα. Είναι χτισμένη από αρχαία οικοδομικά μέλη και έχει εντοιχισμένη ωραία ανθεμωτή μαρμάρινη επιτύμβια στήλη του 4ου π.Χ. αι.

• Η Βασιλική των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

Best experienced with

Best viewed in 1024x768