Τα ερείπια του Ηραίου

Στα ανατολικά του Ηραίου διακρίνονται τα θεμέλια δυο βωμών και στα νοτιοδυτικά το Πελόπειο, το αρχαιότερο μνημείο της 'Αλτεως, στο οποίο τιμούνταν ο Πέλοπας με θυσία μαύρου κριαριού. Σήμερα σώζονται τα υπολείμματα ενός ακανόνιστου περιβόλου και έναν τύμβο.
Το ημικυκλικό Νυμφαίο χτίστηκε (160 μ.Χ.) από τον Ηρώδη τον Αττικό σαν δεξαμενή νερού και στα ανατολικά του, σε ένα άνδηρο στους πρόποδες του Κρονίου ήταν οι θησαυροί δηλαδή μικροί ναΐσκοι γεμάτοι αναθήματα, χτισμένοι τον 6ο και 5ο αι. από διάφορες ελληνικές πόλεις. Από τους θησαυρούς σώζονται σήμερα μόνο τα θεμέλια. Εκεί βρίσκονται και οι ζάνες, οι βάσεις δηλαδή για δεκαέξι χάλκινα αγάλματα του Δία (4ου αι.), κατασκευασμένα από το πρόστιμα που οι αθλητές πλήρωναν αν είχαν δωροδοκήσει αντιπάλους τους.
Στα πόδια του άνδηρου των θησαυρών ορθωνόταν το Μητρώο (ναός της Μητέρας των Θεών ή της Ρέας-Κυβέλης), δωρικός περίπτερος, 4ου αι. π.Χ., με πρόδομο και οπισθόδομο. Το 267 μ.Χ. με την επιδρομή των Έρουλων, ισοπεδώθηκε. Στα Ρωμαϊκά Χρόνια μετατράπηκε σε ναό του Αυγούστου και των Ρωμαίων αυτοκρατόρων τα αγάλματα των οποίων βρίσκονταν στο σηκό. Στα νοτιοανατολικά του Μητρώου ο Παυσανίας μνημονεύει το ναό της Ιπποδάμειας, γυναίκας του Πέλοπα. Ο ναός δεν υπάρχει πια.
Αμέσως μετά τους θησαυρούς είναι το Στάδιο. Ανάμεσα στην είσοδο του Ιπποδρόμου και εκείνη του Σταδίου απλωνόταν η Στοά της Ηχούς ή Ποικίλη, που άνοιγε κατευθείαν στην Άλτι. Η πρώτη από τις ονομασίες της οφείλεται στο ότι οι ήχοι επαναλαμβάνονταν, σύμφωνα με το μύθο, εφτά φορές και η δεύτερη στις τοιχογραφίες που τη διακοσμούσαν. Η Στοά αναγέρθηκε στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ., σε τέτοιο σημείο, ώστε να συνδέει το Στάδιο με τον ιερό χώρο της Άλτεως, αποδεικνύοντας την άρρηκτη, τότε σχέση ανάμεσα στους Ολυμπιακούς Αγώνες και τη θρησκεία.
Νοτιοανατολικά από τη Στοά ανασκάφηκαν τα ερείπια οικοδομικού συμπλέγματος, που σε πρώτη μορφή, ήταν ιερό της Εστίας ή Πρυτανείο των Πισατών (5ου αι. π.Χ.). Αργότερα όμως καλύφθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος από την κατοικία του Νέρωνα (67 μ.Χ.), ο οποίος συμμετείχε σε Ολυμπιακούς Αγώνες της εποχής του και είχε μάλιστα ανακηρυχθεί νικητής, αλλά όχι φυσικά με την αξία του. Στον ίδιο χώρο χτίστηκαν αργότερο λουτρά.
Η είσοδος, η Κρυπτή, βρίσκεται στα ΝΑ των θησαυρών είναι καμαροσκέπαστη και από δω έμπαιναν στο Στάδιο οι ελλανοδίκες και οι αθλητές. Οι ανασκαφές Γερμανών αρχαιολόγων αποκάλυψαν όλο το στίβο, με το τέρμα και την αφετηρία του. Το διάστημα ανάμεσα στα δύο αυτά σημεία είναι 192,17 μ., που ορίζουν το μήκος του Ολυμπιακού Σταδίου. Σύμφωνα με το μύθο, το μήκος του Σταδίου το είχε πρώτος προσδιορίσει ο Ηρακλής, κάνοντας 600 κανονικά βήματα. Το Στάδιο μπορούσε να χωρέσει 40.000 θεατές και δίκαια θεωρούνταν ένα από τα μεγαλύτερα της εποχής του. Είναι 4ου αι. π.Χ., με ελληνιστικές και ρωμαϊκές προσθήκες. Στα 155 μ.Χ. κατασκευάστηκε ο βωμός της Δήμητρας Χαμύνης, προς τιμή της Ρήγιλλας, γυναίκας του Ηρώδη του Αττικού. Οι συστηματικές ανασκαφές έφεραν στο φως μια ξύλινη εξέδρα απέναντι από το βωμό της Χαμύνης στο βόρειο τμήμα του Σταδίου, όπου πρέπει να είναι η «καθέδρα» των ελλανοδικών.

Κοντά στο Στάδιο ανασκάφηκε ναός του Δία, ο μεγαλύτερος και πλουσιότερος δωρικός ναός της Άλτεως. Χτιζόταν από το 470 ως το 456 π.Χ. Ήταν περιστοιχισμένος από μια σειρά με δεκατρείς κίονες στο πλάι και έξι στον πρόναο και στον οπισθόναο. Υπερήφανος και επιβλητικός, φτιαγμένος από κογχυλιάτη, ο ναός ήταν διακοσμημένος με θαυμάσια γλυπτικά συμπλέγματα και συνθέσεις, μερικά από τα οποία σώζονται ως σήμερα. Στο ανατολικό αέτωμα δέσποζε μια επίχρυση Νίκη. Στη βάση της ήταν στερεωμένη χρυσή ασπίδα, την οποία είχαν προσφέρει το 456 π.Χ. οι Λακεδαιμόνιοι, σε ανάμνηση της νίκης τους στην Τανάγρα, ενώ τρίποδες με επίχρυσους λέβητες αποτελούσαν τα γωνιακά ακρωτήρια. Στις ακόσμητες μετόπες στερέωσε το 146 π.Χ. ο Μόμμιος, 21 επιχρυσωμένες ασπίδες από τα λάφυρα της νίκης κατά των Αχαιών. Εκτός από τις θαυμάσιες παραστάσεις των αετωμάτων και τα πλούσια αναθήματα που στόλιζαν τον πρόναο, αυτό που ξεχώριζε ήταν βέβαια, το κολοσσιαίο άγαλμα του Δία, έργο του Φειδία, που ήταν στημένο στο σηκό του ναού. Η ομορφιά του χρυσελεφάντινου αυτού αγάλματος, που κάηκε σε πυρκαγιά στην Κωνσταντινούπολη (475 μ.Χ.) όπου είχε μεταφερθεί, ήταν τέτοιο ώστε ο Παυσανίας να διηγείται το εξής περιστατικό: Όταν ο Φειδίας ολοκλήρωσε το έργο του, ζήτησε από το Δία ένα θεϊκό σημάδι, εάν το αποτέλεσμα τον είχε ικανοποιήσει, και ο Δίας έστειλε αμέσως έναν κεραυνό. Μπροστά από το άγαλμα, στο σηκό του ναού, υπήρχε μικρή δεξαμενή, στρωμένη με μαύρες πλάκες, όπου σύμφωνα πάντα με τον Παυσανία, κυλούσε το λάδι με το οποίο άλειφαν το άγαλμα για να μην καταστρέφεται. Εξίσου εντυπωσιακός ήταν και ο χρυσελεφάντινος θρόνος του αγάλματος, διακοσμημένος με γλυπτικές, ζωγραφικές παραστάσεις και πολύτιμους λίθους.