Λιτή πόλη, με κεραμοσκέπαστα σπίτια, χτισμένη στη μέση της κοιλάδας του Ευρώτα, στην ίδια θέση όπου ήταν η αρχαία πόλη. Σύγχρονο αστικό κέντρο, με καλή ρυμοτομία, είναι η πρωτεύουσα του νομού, διοικητικό, εμπορικό κέντρο του. Έχει 15.828 κατοίκους.
Οι πρώτοι κάτοικοι της Σπάρτης έζησαν εκεί στη νεολιθική εποχή (6000 - 3000 π.Χ.). Αργότερα στα προελληνικά εκείνα φύλα των Πελασγών ήρθαν να προστεθούν και οι Έλληνες φορείς του μεσοελλαδικού πολιτισμού ( 1900 - 1600 π.Χ.) που εγκαταστάθηκαν στις Αμύκλες, κοντά στη Σπάρτη. Οι επόμενοι πολιτισμοί, υστεροελλαδικός μυκηναϊκός, άφησαν διάφανα τεκμήρια της ακμής τους, αν κρίνει κανείς από τη σημασία που δίνει ο Όμηρος στο βασίλειο του Μενέλαου. 'Η κυρίως όμως ιστορία της Σπάρτης αρχίζει με την κάθοδο των Δωριέων (αρχηγός τους ο Αριστόδημος). Οι Δωριείς διατήρησαν τη φυλετική τους ενότητα και ίδρυσαν στρατοκρατικό κράτος. Το κράτος εκείνο έδειξε άτεγκτη επεκτατική πολιτική με το να κυριέψει τη Μεσσήνη έπειτα από μακροχρόνιους πολέμους (Μεσσηνιακοί πόλεμοι). Τελικά οι Σπαρτιάτες επέβαλαν τον έλεγχό τους στα δύο πέμπτα τής Πελοποννήσου. Για να διατηρήσουν όμως τον έλεγχο αυτό αναγκάστηκαν να βρίσκονται αδιάκοπα σε πολεμικό συναγερμό. Στο συναγερμό εκείνο συνέβαλε ουσιαστικά και η αυστηρή νομοθεσία του Λυκούργου.
Τον ΣΤ' αι. π.Χ. η Σπάρτη ήταν κιόλας μεγάλη στρατιωτική δύναμη. Είχε μπει επικεφαλής σε μια ισχυρή συμμαχία: την Πελοποννησιακή. H ορθή εκτίμηση του περσικού κινδύνου έγινε αφορμή να αναμειχτεί η Σπάρτη στον αγώνα εναντίον των Περσών και η ανάμειξή της εκείνη πήρε πανελλήνιες διαστάσεις με τη θυσία του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Μετά τη νίκη των Πλαταιών, που υπήρξε στην πραγματικότητα απόρροια της στρατιωτικής πειθαρχίας των Σπαρτιατών, η Σπάρτη αποσύρθηκε από τον πολιτικό στίβο. Τώρα ήταν απασχολημένη με τις εσωτερικές διενέξεις ανάμεσα στους εφόρους και στους βασιλιάδες και με την αντιμετώπιση των εξεγέρσεων των υπόδουλων λαών. Η απομόνωσή της όμως αυτή δε μείωσε τον οξύτατο ανταγωνισμό της με την Αθήνα. Ο ανταγωνισμός εκείνος κατέληξε στον Πελοποννησιακό πόλεμο και στην τελική νίκη τής Σπάρτης. Η ηγεμονία της κράτησε 23 χρόνια και σήμανε το θρίαμβο τής ολιγαρχίας των συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων. Ωστόσο η συγκέντρωση της εξουσίας και του πλούτου στους λίγους υπέσκαπτε τη φαινομενική δύναμη της Σπάρτης. Και όταν οι Θηβαίοι της επιτέθηκαν, η ηγεμονία της κατέρρευσε.
Μετά το 371 π.Χ. η Σπάρτη γνώρισε στα εδάφη της τρεις εισβολές. Το 338 π.Χ. τα λεηλάτησε ο Φίλιππος των Μακεδόνων και το 244 π.Χ. οι Αιτωλοί. Η αιτία ωστόσο της παρακμής είχε βαθύτατα κοινωνικά αίτια. Οι γνήσιοι Σπαρτιάτες μόλις έφταναν τους 700 και η οικονομική δυσπραγία ήταν τόση, ώστε η μεταρρύθμιση που έκανε ο βασιλιάς Άγης Δ' αποδείχτηκε ανίκανη να σώσει την πόλη από την καταστροφή. Ο Άγης άλλωστε δολοφονήθηκε από τους αντιδραστικούς και ο διάδοχος και οπαδός του Κλεομένης Γ' χρειάστηκε να δολοφονήσει τους εφόρους για να επιβάλει τις μεταρρυθμίσεις και να παραχωρήσει το δικαίωμα του Σπαρτιάτη πολίτη στους Λάκωνες. H προσπάθειά του ωστόσο συνάντησε την αντίδραση των Μακεδόνων που δεν ήθελαν να αναβιώσει η σπαρτιατική δύναμη. Μια τελευταία μεταρρυθμιστική απόπειρα έγινε από τον τύραννο Νάβη (206 - 192 π.Χ.). Ο Νάβης δήμευσε τις περιουσίες των πλουσίων και απελευθέρωσε τους είλωτες. Αλλά η προσπάθεια έγινε πολύ αργά. Το 195 π.Χ. οι Ρωμαίοι νίκησαν τους Σπαρτιάτες και ρύθμισαν τα εσωτερικά της Σπάρτης σύμφωνα με τα συμφέροντά τους.
Παρά τις περιπέτειες αυτές, η πόλη έζησε με κάποια σχετική ακμή ως τον Γ' μ.Χ. αιώνα. Ακολούθησαν οι εισβολές διάφορων βόρειων λαών, έως ότου οι Σλάβοι, τον ΣΤ' αιώνα μ.Χ., έδωσαν στην πόλη το τελευταίο πλήγμα. Στα βυζαντινά χρόνια η Σπάρτη ήταν ένας ασήμαντος συνοικισμός και είχε την ονομασία «Λακεδαιμονία». Το 1834 η βαυαρική αντιβασιλεία οραματίστηκε την αναβίωσή της και κατέστρωσε τα σχέδια της νέας πόλης κοντά στην αρχαία Σπάρτη. Η νέα Σπάρτη, ως πρωτεύουσα της Λακωνίας, αναπτύχθηκε με γοργό ρυθμό.
Αξιοθέατα αποτελούν:
Το Λεωνίδαιο. Στα βόρεια της σύγχρονης πόλης ένα ναόμορφο οικοδόμημα που χρονολογικά ανήκει στον 5ο αι. π.Χ. και στο οποίο σύμφωνα με την παράδοση μεταφέρθηκαν και τάφηκαν τα οστά του Λεωνίδα.
Η Ακρόπολη της Αρχαίας Σπάρτης. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως πενιχρά κατάλοιπα από τα ιερά και τους ναούς της, ανάμεσά τους το ιερό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, που βρισκόταν στη νοτιοδυτική πλαγιά - στο οποίο η λατρεία της, σύμφωνα με τα ευρήματα των ανασκαφών της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής, συνεχίστηκε έως τον 4ο αι. μ.Χ., οπότε και στη θέση του άρχισαν να χτίζονται σπίτια. Το τέμενος της Χαλκιοίκου Αθηνάς (ονομαζόταν έτσι επειδή οι τοίχοι του σηκού είτε ήταν εσωτερικά επενδυμένοι με χάλκινες πλάκες, είτε είχαν χάλκινη διακόσμηση) αποτελούσε άσυλο για τους καταδιωκόμενους και σ' αυτό βρήκαν καταφύγιο ο νομοθέτης Λυκούργος και ο στρατηγός Παυσανίας, ο νικητής των Πλαταιών.
Στα ανατολικά του ιερού ανασκάφηκαν τα θεμέλια της εκκλησίας του Σωτήρας Χριστού, στην οποία είχε μονάσει (10ος αι.) ο όσιος Νίκων. Κάτω από το ιερό της Χαλκιοίκου οι ανασκαφές αποκάλυψαν λείψανα θεάτρου, τα οποία χρονολογικά ανήκουν στα Ρωμαϊκά Χρόνια, οπότε ανακαινίστηκε το παλιότερο Θέατρο. Στην ακρόπολη θα δείτε ακόμη λείψανα ρωμαϊκής στοάς. Κοντά στη σύγχρονη πόλη (γέφυρα Ευρώτα, λόφος Καστράκι) διακρίνονται Θεμέλια και μικρά τμήματα από το τείχος που περιέβαλλε την πόλη και χτίστηκε τον 4ο αι. π.Χ., με πολλές μεταγενέστερες προσθήκες και επεμβάσεις.
Το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος. Σε απόσταση 1 χλμ από την ακρόπολη συναντάμε θεμέλια αρχαϊκού ναού, 6ου αι. π.Χ., ορατά σήμερα, με στοιχεία από μεταγενέστερο ναό, 2ου αι., στον οποίο λατρευόταν η Ορθία Άρτεμις. Ο ναός ήταν σε χρήση μέχρι τον 3ο αι. μ.Χ. και είχε υποστεί πολλές επισκευές και επιδιορθώσεις. Μπροστά στο ναό αποκαλύφθηκαν δύο βωμοί και τα θεμέλια ρωμαϊκού αμφιθεάτρου σε σχήμα πετάλου, που πλαισίωνε το μισό μέρος του ναού ως σκηνή. Εκεί γίνονταν τελετή μαστίγωσης, την οποία οι Σπαρτιάτες μετέτρεψαν σε αγώνα αντοχής για νέους, χοροί με προσωπεία αφιερωμένα στη θεά και άλλες εκκεντρικές ιερουργίες προς τιμή της Ορθίας Αρτέμιδος.
Το Μενελάειο. Περίπου 5 χλμ ΝΑ από τη Σπάρτη, στην κορυφή του λόφου του προφήτη Ηλία, τα ερείπια του Μενελάειου, ιερού των Θεοποιημένων Μενέλαου και Ελένης, όπως απέδειξαν ανασκαφές της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής. Στο ναό αυτό, 5ου αι. π.Χ., που ανήκε σε προϊστορικό συνοικισμό, βρέθηκαν αναθήματα αφιερωμένα στην Ελένη (ανάμεσά τους, μικρό χάλκινο αγγείο με την επιγραφή «στην Ελένη του Μενελάου») που εκτίθεται στο Μουσείο της Σπάρτης.
Το ιερό του Αμυκλαίου Απόλλωνος. Ακόμα νοτιότερα, κοντά στο χωριουδάκι Αμύκλες, ήταν η αρχαία πόλη Αμύκλες, που είχε κατοικηθεί ήδη από την Εποχή του Χαλκού και ήταν έδρα των Αχαιών της Λακωνίας πολύ πριν εγκατασταθούν οι Δωριείς στη Σπάρτη. Οι Αμύκλες παρέμειναν έδρα μιας δυναστείας αχαϊκής καταγωγής, ανεξάρτητης από τους Ηρακλείδες της Σπάρτης ως τον πρώτο Μεσσηνιακό Πόλεμο, που κατακτήθηκαν από τους Δωριείς και αποτέλεσαν πλέον έναν από τους συνοικισμούς της. Η ακρόπολη του Αμυκλαίου Απόλλωνος βρισκόταν πάνω στο σημερινό λόφο της Αγίας Κυριακής. Διακρίνονται ίχνη μόνο του ιερού (στο οποίο υπήρχαν στην αρχαιότητα πλούσια αναθήματα, όπως περιγράφει λεπτομερώς ο Παυσανίας) και λείψανα του περιβόλου του. Στο ιερό δέσποζε το κολοσσικό κιονόμορφο άγαλμα του Απόλλωνα, ύψους 13-14 μέτρων, επιβλητικό έργο του Βαθυκλή από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας (τέλη 6ου αι. π.Χ.). Ως βάθρο του αγάλματος χρησίμευε ο τάφος-βωμός του Υακίνθου, προς τιμή του οποίου γιόρταζαν τα Υακίνθια, από τις σημαντικότερες γιορτές στη Θρησκευτική ζωή των Σπαρτιατών.
Νοτιότερα, στο μικρό λόφο Βαφειό, οι ανασκαφές αποκάλυψαν θολωτό τάφο Μυκηναϊκής Εποχής, με σημαντικά χρυσά και αργυρά κτερίσματα, μερικά από τα οποία στεγάζονται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, ανάμεσα στα οποία τα δύο περίφημα χρυσά κύπελλα με τις ανάγλυφες παραστάσεις (κυνήγι και συνάντηση ταύρων).
Στο γραφικό χωριό Χρύσαφα, 20 χλμ Α, ο ναός της Χρυσαφιώτισσας (1290), διακοσμημένο με τοιχογραφίες, το ναό των Αγίων Πάντων (1367), με τοιχογραφίες της Μεταμόρφωσης, και το ναό του Αγίου Δημητρίου (1641).
Μετά το χωριό Τρύπη είναι ο απότομος βράχος που λέγεται ότι είναι ο Καιάδας, απ' όπου οι Σπαρτιάτες έριχναν τα μη αρτιμελή παιδιά τους, τα οποία θεωρούσαν άχρηστα στη στρατιωτική σπαρτιατική κοινωνία.
Όμορφο είναι το χωριό Γεωργίτσι 33 χλμ ΒΔ, πραγματική αετοφωλιά, και κοντά του το χωριό Πελλάνα, που κατέχει τη θέση της αρχαίας πόλης, από την οποία ανασκάφηκαν τμήματα οχυρού, λείψανα τάφων και ρωμαϊκού υδραγωγείου.
Το χωριό Λογκανίκος, στους πρόποδες του όρους Χελμός, σε ύψος 1.200 μ., όπου και διατηρούνται ερείπια αρχαίου πύργου από τα τείχη της αρχαίας Αιγίδας. Επίσης τα φτωχά λείψανα του κάστρου Χελμός που έχτισαν οι Φράγκοι.
